Sunday, April 24, 2011

ਸਹਿਜ ਸੁਹੇਲੀ ਕਾਇਆਂ


(ਭਾਈ ਅਨੋਖ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਨਿਮਿਤ)


ਪ੍ਰਭਸ਼ਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ


ਹੱਥ ਜੁੜੇ ਅਰਦਾਸ

ਦਾਤਾ

ਦੇਵੋ ਨਾਮ ਨਿਵਾਸ।


ਮਿਹਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਸਾਈਂ

ਮਾਲਕ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲ਼ੇ

ਪੰਥ ਮੇਰਾ, ਤਨ ਤੇਰਾ

ਕਾਇਆਂ ਸਜੀ ਸੁਹਾਣੀ।


ਬਘਿਆੜਾਂ ਦੇ ਪੰਜੇ ਖੂਨੀ

ਮੁਰਦਾ ਕਹਿਰ ਜੱਲਾਦਾਂ ਵਾਲ਼ਾ

ਜਾਂ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ

ਹਵਸਾਂ ਸੂਤੇ ਚਿੱਤ ਤਿਹਾਏ

ਕਦੇ ਨਾ ਪੀਤਾ ਪਾਣੀ

ਨਾ ਕੋਈ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ

ਨਾ ਤੁਪਕੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਲੌਰੀ

ਅੱਖ ਭਰ ਤੱਕਿਆ, ਦਿਲੇ ਵਸਾਇਆ

ਮੁੜ ਮੁੜ ਨੋਚੀ ਜਾਵਣ

ਪੰਥ ਤੇਰੇ ਦੀ ਕਾਇਆਂ।


ਸਜੀ ਸੁਹੇਲੀ ਤੇਰੀ ਕਾਇਆਂ

ਸਤਿਗੁਰ ਮੇਰੇ

ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲ਼ੇ, ਮਿਹਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ

ਜਾਂ ਵੇਖਾਂ ਤਾਂ ਜੀਵਾਂ।


ਵੇਦਨ ਗਹਿਰੀ, ਅੱਥਰੂ ਉਮ੍ਹਲ਼ੇ

ਹੰਝੂ ਤਿੱਖਾ ਬਰਛਾ

ਲਿਸ਼ਕਾਂ ਮਾਰੇ

ਕਿਲਵਿਖ ਚੀਰੇ, ਜੁਗਾਂ ਪੁਰਾਣੇ

ਸਿੰਜੇ ਹੰਝੂ ਔੜੇ ਮਨ ਨੂੰ

ਕਾਇਆਂ ਮੌਲੇ ਦਰਦਾਂ ਮਾਰੀ

ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ, ਡੂੰਘੇਰਾ ਹੋ ਹੋ

ਕਾਇਆਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਵੇ ਮੁੜ ਮੁੜ।


ਮਨ ਮੇਰਾ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ

ਡੂੰਘਾ ਲਹਿ ਲਹਿ ਜਾਵੇ

ਅੰਦਰੇ ਅੰਦਰ

ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਥੀਵੇ

ਗਿਰਦ ਵਾਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਭਰੀਆਂ

ਸੁਬਕ ਹਵਾਵਾਂ

ਠੰਡੀਆਂ ਛਾਵਾਂ

ਮੁੜ ਮੁੜ ਘੱਲਣ

ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਨਿਹਾਲੇ

ਬਾਲ ਅੰਞਾਣਾ

ਵਹਿੰਦਾ ਵਹਿੰਦਾ ਡੁੱਬ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ

ਸਹਿਜ ਸੁਹੇਲੀ ਬਾਣੀ

ਟਿਕਿਆ ਟਿਕਿਆ

ਆਪਣਾ ਆਪ ਬੋਚਕੇ ਸਾਂਭੇ

ਮਨ ਮੇਰਾ

ਸਹਿਜ ਅਵੱਲੜੇ

ਤਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਲਹਿਰਾਵੇ

ਕਹਿਰਾਂ ਵਾਲ਼ੇ ਜ਼ੋਰ।


ਤਨ ਮੇਰਾ ਹੋ ਨਿਰਮਲ

ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਿਹੁੰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਦੇ ਵਿੱਚ

ਤੇਗ ਲਿਸ਼ਕਦੀ

ਕਾਇਆਂ ਮੇਰੀ

ਤੇਗ ਅਦਿੱਖ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸ਼ੂਕੇ

ਨਾਮ ਤੇਰੇ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਧਾਰਾ

ਵਿੱਚੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਰਦ ਡੂੰਘੇਰੇ

ਜਿੰਦ ਭਰਪੂਰੀ

ਕਾਇਆਂ ਖਿਣ ਖਿਣ ਮੇਟ ਮੇਟ ਕੇ ਵੇਖਾਂ

ਮਰ ਮਰ ਜੀਵਾਂ

ਪੈੜਾਂ ਕਰਦਾ ਦਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲ।


ਪੈੜ ਮੇਰੀ ਨੂੰ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲੋ

ਸਹਿਜ ਸੁਹੇਲੀ ਕਾਇਆਂ

ਮੇਟ ਮੇਟ ਕੇ ਜਬਰ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ

ਦਰ ਤੇਰੇ ਵੱਲ ਧਾਉਂਦੀ

ਗਲ਼ ਨਾਲ਼ ਲਾਵੋ

ਸਤਿਗੁਰ ਨੀਲੇ ਦੇ ਅਸਵਾਰ

ਬੰਦ ਬੰਦ ਇਹ ਤੇਰਾ ਹੋਵੇ

ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਵਾਵਾਂ

ਹੱਸਦਾ ਆਵਾਂ

ਦਰ ਤੇਰੇ ‘ਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਾਂ

ਮਰ ਮੁੱਕ ਜਾਵਾਂ।


Tuesday, March 22, 2011

Who Owns Kafka?

Judith Butler

An ongoing trial in Tel Aviv is set to determine who will have stewardship of several boxes of Kafka’s original writings, including primary drafts of his published works, currently stored in Zurich and Tel Aviv. As is well known, Kafka left his published and unpublished work to Max Brod, along with the explicit instruction that the work should be destroyed on Kafka’s death. Indeed, Kafka had apparently already burned much of the work himself. Brod refused to honour the request, although he did not publish everything that was bequeathed to him. He published the novels The Trial, The Castle and Amerika between 1925 and 1927. In 1935, he published the collected works, but then put most of the rest away in suitcases, perhaps honouring Kafka’s wish not to have it published, but surely refusing the wish to have it destroyed. Brod’s compromise with himself turned out to be consequential, and in some ways we are now living out the consequences of the non-resolution of Kafka’s bequest.

Monday, November 08, 2010

ਵੇਦਨਾ


(ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ)

ਪ੍ਰਭਸ਼ਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਇੱਕ ਜਿੰਦ ਭੁੱਲੜੀ
ਤੇ ਇੱਕ ਜੱਗ ਤੱਤੜਾ ਏ
ਇੱਕ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਏ ਅਬੋਲ।
ਭੁੱਲੇ ਭਟਕੇਂਦਿਆਂ ਨੂੰ
ਜ਼ੋਰੋ ਜ਼ੋਰੀ ਲੈ ਤੁਰੀ
ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਨੈਂ ਅਣਭੋਲ।

ਹੰਝੂਆਂ ‘ਚ ਲਹਿ ਗਏ
ਨੇਰ੍ਹਿਆਂ ਪਤਾਲ਼ਾਂ ਥਾਣੀਂ
ਨੈਣੀ ਛਾਇਆ ਨੀਲਾ ਕੋ ਅਗਾਸ।
ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਕਪਾਟ ਬੂਹੇ
ਦਿਲੇ ‘ਚ ਏ ਵੇਗ ਡਾਢਾ
ਬਿੰਦ ਬਿੰਦ ਵਧਦੀ ਪਿਆਸ।
ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਤਿਹਾਇਆਂ ਨੂੰ ਏ
ਮਿੱਠਾ ਜੋ ਕਟੋਰਾ ਲੱਧਾ
ਤੇਰੇ ਖੂਹ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੀ ਡੋਲ।

ਮਾਵਾਂ ਦਿਆਂ ਸੀਨਿਆਂ ‘ਚ
ਕਹਿਰਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਵੇਖੇ
ਢਹਿੰਦੇ ਦੀਂਹਦੇ ਧਰਤ ‘ਸਮਾਨ।
ਰੋਮ ਰੋਮ ਹੌਲ ਪੈਂਦੇ
ਬੀਆਬਾਨੀਂ ‘ਕੱਲਿਆਂ ਨੂੰ
ਓਪਰਾ ਹੀ ਓਪਰਾ ਜਹਾਨ।
ਸੁੱਚੀ ਹੋ ਜੇ ਤ੍ਰਿਖਾ ਮੇਰੀ
ਲੰਮੀ ਓ ਪੁਲਾਂਘ ਰੱਬਾ
ਕਿਤੋਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਲਵਾਂ ਟੋਲ਼।

ਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈੜ ਕਰੀ
ਸੂਰੇ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਨੇ
ਦਿਲੇ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀਆਂ ਦੇਵੇ ਕੌਣ।
ਸੱਚੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ
ਵਸੇਂਦੀਆਂ ਨੇ ਏਸੇ ਦੇਹੀ
ਵਿੱਚੇ ਵਿੱਚ ਰੁਮਕੇਂਦੀ ਪੌਣ।
ਹਿੱਕ ‘ਚ ਏ ਪਹੁ ਫੁੱਟੀ
ਲਾਲੀਆਂ ਅੰਬਰ ਛਾਈਆਂ
ਜਿੰਦ ਤੇਰੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਈਏ ਰੋਲ਼।

ਘੜੀ ਘੜੀ ਨਵਾਂ ਦਿਨ
ਚੜ੍ਹੇ ਸਾਡੇ ਅੰਬਰਾਂ ਤੇ
ਹੋਰ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਦੀਦਾਰ।
ਝੁਕੇ ਝੁਕੇ ਅੱਧਮੀਟੇ
ਨੈਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀ ਤੋਰੀ ਜਾਵੋ
ਦਮ ਦਮ ਨਿਭਜੇ ਕਰਾਰ।
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਨੂੰ
ਲੜ ਲਾਈ ਰੱਖਿਓ ਜੀ
ਜਿੰਦੜੀ ਘੁਮਾਈਏ ਘੋਲ਼ ਘੋਲ਼।


Tuesday, October 12, 2010

ਵਰਿਆਮ ਦੇ ਬੋਲ



(ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰੂਹ ਦੇ ਅੰਗ ਸੰਗ)

ਪ੍ਰਭਸ਼ਰਨਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਮਿਹਰਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਿਆ,
ਕੋ ਦਰਦ ਸਿੰਞਾਣੇ।
ਤੂੰ ਜੋ ਓਟਾਂ ਬਖਸ਼ੀਆਂ,
ਅਸੀਂ ਬਾਲ ਨਿਮਾਣੇ।


ਇਹ ਧਰਤ ਨਵੇਲੀ ਕਰ ਗਿਆ,
ਤੇਰਾ ਸ਼ਬਦ ਓ ਬਾਬਾ,
ਤੇਰੀ ਪੈੜੋਂ ਪੰਧ ਪਏ ਟੋਲੀਏ,
ਜਾਣੇ ਅਣਜਾਣੇ।

ਕੋਈ ਪਹਿਰਾ ਬਲੀ ਹੈ ਮੌਤ ਦਾ,
ਜੱਗ ਹੌਲ ‘ਚ ਸ਼ੂਕੇ,
ਅਸੀਂ ਸਹਿਜੇ ਸਹਿਜੇ ਰੁਮਕਦੇ,
ਤੇਰੇ ਮਿੱਠੜੇ ਭਾਣੇ।

ਓ ਬਾਬਾ ਗਸ਼ੀਆਂ ਖਾ ਗਿਆ,
ਜੱਗ ਹਿਰਸੀਂ ਭੰਵਿਆਂ,
ਤੂੰ ਜੋ ਉਂਗਲੀ ਫੜ ਲਈ,
ਕੋ ਬਰਕਤ ਜਾਣੇ।

ਕੋਈ ਪਾਣੀ ਪੀ ਪੀ ਸੌਂ ਗਏ,
ਛਲ਼ੇ ਮਾਇਆ ਛਾਇਆ,
ਤੇਰੀ ਇੱਕੋ ਨਦਰਿ ਇਹ ਬਾਲਕੇ,
ਚਾਈਂ ਮਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣੇ।

ਓ ਬਾਬਾ ਮੈਨੂੰ ਬਖਸ਼ ਦੇ,
ਮੈਂ ਪਾਪਾਂ ਹਾਰਾ,
ਤੂੰ ਇੱਕੋ ਛੋਹ ਵਿਚ ਖੋਲ੍ਹ ਦੇ,
ਦਰ ਬੰਦ ਪੁਰਾਣੇ।

ਕੋਈ ਝੱਖੜ ਝਾਂਜੇ ਵਰ੍ਹ ਗਏ,
ਲੱਖ ਔੜਾਂ ਪਈਆਂ,
ਪੱਤ ਸਾਵਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਿਗਸਿਆ,
ਰੰਗ ਆਉਣੇ ਜਾਣੇ।

ਤੂੰ ਦਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਤੇ,
ਰੂਹਾਂ ਰੁਸ਼ਨਾਈਆਂ,
ਅਸਾਂ ਜਦ ਜਦ ਤੰਬੂ ਤਾਣਿਆਂ,
ਲੱਖ ਭਰਮ ਭੁਲਾਣੇ।

ਮੈਂ ਆਵਾਂ ਤੇਰੇ ਦਰਾਂ ਨੂੰ,
ਮੇਰਾ ਰੱਤੜਾ ਚੋਲਾ,
ਮੈਂਨੂੰ ਆਲ਼ਾ ਭੋਲ਼ਾ ਰੱਖ ਲੈ,
ਇਹ ਜੱਗ ਕੀ ਜਾਣੇ।

Thursday, June 10, 2010

Exploring the concept of Sovereignty

Start Time: Thursday, June 17, 2010 at 4:30pm
End Time: Sunday, June 20, 2010 at 6:00pm
Location: University of California, Berkeley

The broader concept of Sikh political sovereignty has its roots in the times of the Sikh Guru Sahiban. However, this experience was reformulated by various ideologues over a period of a century, beginning in the late 19thC. The political theologies underpinning this Sikh concept of sovereignty came to be crystallized through a seemingly contradictory procedure of theologizing and historicizing indigenous terms and concepts, and in this very process elevating them into the universalizing discourse of modernity. Though rarely recognized this modernist Sikh ideology made a significant philosophical break with the very sources of Sikh literature that inspired them in the first place, notably the teachings of Sikh Gurus in the Sri Guru Granth Sahib. In this respect the resultant modernist concept of Sikh sovereignty did not turn out to be qualitatively different from the political theologies that comprised the Indian nation state’s concept of sovereignty. Yet the fate of these two sovereignties, as we well know, was very different, with the very idea of Sikh sovereignty being effectively excluded from the public sphere and national discourse as communal, sectarian etc. In many ways the results of this exclusion are reflected in the troubled relationship between the State with its self-designation as bastion of proper (secular) politics, as opposed to the supposedly religious politics of the Sikhs.

The purpose of this conference is to educate students on how to examine the political philosophy that underpins the Sikh political sovereignty and also to explore possibilities for rethinking indigenous Sikh concepts in light of several inter-related events: the demise of Sikh nationalist movement in the mid 1990’s, the recent crisis of secularism in India, and the emergence of post-secular thinking about the modern construct ‘religion’. If the idea of the secular itself is the source of much confusion about religion, and if Sikh concepts can be conceived as no less secular than they are religious, is it possible to re-conceptualize a Sikh political theology that is closer to the teachings of the Sikh Gurus? What might a post-nationalist Sikhism look like? And what would be the political (in terms of community formation) and psychological (spiritual) implications of such a development? Is it possible to rethink the ethico-political foundations of Sikh thought, and thus to consider the relationship between Sikhs and the State, not as a problem, but as an aporia, an irresolvable contradiction?



Workshop on Sikhi and the Concept of Sovereignty

Note: Participants will be expected to have read Religion and the Specter of the West and additional readings to be provided before the workshop.


Thursday June 17th

Evening Session: (4.30 pm -6.30 pm):
• Introductions
• Why Sikhi and Sovereignty?
• The Meanings of Sovereignty
• Politics and Ownership of the Concept



Friday June 18th

Morning Session:
• Transformations of Sovereignty in Modernity
• Modernity as Crisis
• Transcendental Apparatus and the Sovereignty Machine
• Secularism and Religion-Making

Afternoon Session 1: How Modern Sikhism Inherited its Current Notions of Sovereignty
• Overview of Sikh Politics from the Guru Period to the Modern Times
• Modern Sikh formulations of the Sovereignty Principle



Afternoon Session 2:
Hiking Trip

Saturday June 19th

Morning Session: Today’s Challenges: Rethinking the Concept of Sovereignty In Sikhi
• Reading concepts such as: quam, panth, miri-piri, sant sipahi in a non-dual manner.
• Role of Akal Takht Sahib in Precolonial and Colonial Era



Afternoon Session 2:
• Sovereignty and the Khalsa
• Shabad-Guru and Soverignty
• Experience as Sovereignty



Sunday June 20th

Symposium on Religion and the Specter of the West

Chair: Balbinder Singh Bhogal (Hofstra University)

Morning Session (9.00 am to 10.30 am):

Ananda Abeysekara (Virginia Tech University)
Ruth Mas: (Cornell University)
Response by Arvind-Pal Singh Mandair (University of Michigan)

Morning Session (11.00- 1.00 pm)

Sian Hawthorne (SOAS)
Michael Nijhawan (York University, Canada)
Prabhsharandeep Singh
Response by Arvind-Pal Singh Mandair

Afternoon Session:

2.00 - 5.30 Roundtable and Debate


Sunday, May 16, 2010

ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਨੇਹਾ



ਜਲੰਧਰ, 14 ਮਈ (ਐਚ. ਐਸ. ਬਾਵਾ)- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਵੱਲੋਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਇਕ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਅਫ਼ਸੋਸ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ‘ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਦੀ ਤਰਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੱਸ ਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਾਡਲ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਇਕ ਮਾਨਯੋਗ ਜੱਜ ਅਤੇ ਫ਼ਿਰ ਮਾਨਯੋਗ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਪੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ’ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੋਟ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪਾਜ ਉਘਾੜੇ ਹਨ। ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿਚ 31 ਅਗਸਤ, 1995 ਨੂੰ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਧਮਾਕੇ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਸੀ ਅਤੇ ਉਕਤ ਕਤਲ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਉਹ ਬੰਬ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਮਾਕਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਚੱਲੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਕੀਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਆਪ, ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹ ਕੇਸ ਨਹੀਂ ਲੜਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪੀਲਾਂ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕੋਈ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਬੇੜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਮਾਡਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਰਾਹੀਂ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਮਾਨਯੋਗ ਜੱਜ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਾਂਅ ਲਿਖੇ ਬਿਨਾਂ 30.7.09 ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਅਤੇ 31.7.09 ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ, ਦੋ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ੴ, ਪੰਥ ਕੀ ਜੀਤ, ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਖ਼ਤ ਦਾ ਮਜ਼ਮੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਮਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ‘ਯਾਰ ਮੇਰੇ ਜੋ ਇਸ ਆਸ ਤੇ ਮਰ ਗਏ, ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਬਣਾਵਾਂਗਾ ਗੀਤ; ਜੇ ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ, ਜੇ ਮੈਂ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ, ਬਣਕੇ ਰੂਹਾਂ ਸਦਾ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।’ ਮਾਨਯੋਗ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਚਾਰ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਇਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ‘ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਗੀਤ ਬਣਾ ਲੈਣਾ, ਮੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਤਾਂ ਹੈ; ਜੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਦਰ ਕੋਈ, ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤਾਂ ਹੈ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘ਜੱਜ ਸਾਹਿਬ, ਮੈਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਦੀ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਨੇ.. ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕੀਤਾ.. ਜਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਕਾਨੂੰਨ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।’ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਕਾਤਲ ਸਿਸਟਮ’ ਦਾ ਮੋਹਰਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਕਾਤਲਾਂ, ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣ.. ਵਿਵਸਥਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬੰਬ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ’। ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਲਾਵਾਰਿਸ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ਜੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ’ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲੜਨਾ ਅੱਤਵਾਦ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਹਾਂ, ਮੈਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ। ਇਕ ਅੱਤਵਾਦੀ ਅਜਿਹੇ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ’ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖ਼ੌਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਇਹ ਦੁਲਹਨ ਬਣੇਗੀ।’ ਮਾਨਯੋਗ ਚੀਫ਼ ਜਸਟਿਸ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ 7 ਅਗਸਤ, 2009 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਬੰਧੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵੀ ਦੂਸਰੇ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਵਕੀਲ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮੈਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਕੀਲ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੇਸ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਸ਼ਨ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ‘ਮੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ, ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਬੰਬ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਬਣਦੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਿਰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਕਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਿਉਂ ਕੋਈ ਵਕੀਲ ਕਰਾਂ, ਮੇਰੀ ਆਤਮਾ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ’... ਜੱਜ ਸਾਹਿਬ, ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਿਆਂਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਅਪਨਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਉ¤ਚ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਮੈਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ’ਤੇ ਲੂਣ ਛਿੜਕਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਕਤਲਾਂ ਲਈ 25 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਨੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਸਗੋਂ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਵੀ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਨ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਗੋਧਰਾ ਕਾਂਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਤਲ, ਉੜੀਸਾ ਵਿਚ ਇਸਾਈਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੁਣ ’ਤੇ ਵੀ ‘ਸਿਸਟਮ’ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ ਕੀ ‘ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਦਾ ਇਸਾਈਆਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹਨ... ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਢਾਹੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੇ ਸਪੂਤ’ ਅਤੇ ‘ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ’ ਜਿਹੇ ਖਿਤਾਬ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਤਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅੱਤਵਾਦੀ। ਪੱਤਰ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਭਾਈ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ‘ਜੱਜ ਸਾਹਿਬ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਬਦਲੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਕਾਤਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਬਦਲੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਬੂਲ ਹੈ, ਕਬੂਲ ਹੈ, ਕਬੂਲ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਣੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ।’
ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ!
ਜਲੰਧਰ (ਬਾਵਾ)- ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਇਕ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਤਿਲ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਖੌਟਾ ਪਾਈ ਫ਼ਿਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ, ਸਟੇਜਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਚੁੱਕੀ ਫ਼ਿਰਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ!
ਜਲੰਧਰ (ਬਾਵਾ)- ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਇਕ ਸੁਨੇਹੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਤਿਲ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨੱਚਣ ਵਾਲੇ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਖੌਟਾ ਪਾਈ ਫ਼ਿਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ, ਸਟੇਜਾਂ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਚੁੱਕੀ ਫ਼ਿਰਦੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

Thursday, March 18, 2010

ਪਿਆ ਵਸਦਾ ਰਹੇ ਝਨਾਂ ਸਾਡਾ … ਉਸ ਪਾਰ ਵਸੇ ਕੋਈ ਨਾਂ ਸਾਡਾ …


ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ

ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਇਕ ਦਮ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਉਤਰ ਆਇਆ ਕਿ ‘ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਇਕ ਯੁਗ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ’। ਯੁਗ ਦਾ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ’ ਨਿਰਭੈਅ ਸਿਦਕ, ਅਕੱਥ ਸਾਧਨਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ੱਚੋਂ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।
ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸੱਠ੍ਹਵਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਮਹਿਬੂਬ ਸਾਹਿਬ ਉਤੇ ਬੌਧਿਕ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਰੰਗ ਪਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਸਾਹਿਬ ਖੁਦ ਵੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤਕ ਇਸ ਚੜ੍ਹਤਲ ਦਾ ਅੰਗ ਸਨ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਾਕੀ ਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਚੇਤਨਾ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਗੂੜ੍ਹਾ ਰੰਗ ਘੁਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਘੋਖਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉਤੇ ਇਕ ਭਿਅੰਕਰ ਸੋਕਾ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇਕ ਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਥਾਹ ਪਾਉਣ ਦਾ ਮਹਾਨ ਬੌਧਿਕ ਕਾਰਜ ਆਰੰਭ ਦਿਤਾ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਹਰੀ ਕਚੂਰ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੱਤਝੜ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਬੁੱਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨਿਰਣੇ ੱਤੇ ਅੱਪੜੇ ਕਿ ‘ਜਦੋਂ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੇ ਜਨਮਦਾਤਾ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਤਾਜ਼ਾ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਰਮਜ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ, ਆਸਾਂ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜਨਮਦਾਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਪੈਗੰਬਰ ਦੀ ਅਤਿ ਨੇੜੇ ਦੀ ਛੁਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨਾ ਜ਼ਰਖੇਜ਼, ਚਮਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਬਾਰੀਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ…ਉਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਗਤੀ ਆਮ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਪਰ) ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਅਧੀਨ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਘਟਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ’। ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਨ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਓਪਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਬੂਲਣ ਦੀ ਕਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਸਰੂਪ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਹਸਤੀ ਖਤਰੇ-ਮੂੰਹ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਹਿਬੂਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਕਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਜ਼ੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਪਿਆ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਜੇ ਰਾਜਸੀ ਖੇਤਰ ਅੰਦਰ ਬਾਦਲ-ਬਰਨਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ ਏਨੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਤੇ ਢੀਠ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਰੁੱਧ ਹਿੰਦੂ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਜ਼ਸਾਂ ਨੇ ਏਨਾ ਕੁੱਢਰ ਤੇ ਖਰਵ੍ਹਾ ਰੂਪ ਅਖਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਿਬ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਮਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਣੀ ਉਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਪਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਕਰੂਰਤਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਜਾਣ ਦੇ ਖਤਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਚੁਕੰਨੇ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ।
ਮਹਿਬੂਬ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਤਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਜ਼ੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਪੈ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਮੂਹਿਕ ਅਤੇ ਜ਼ਾਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਪੱਧਰਾਂ ਉਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸੁਹਜ ਘਟ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲੀ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੌਮ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚੋਂ ਧੁੰਦਲੀਆਂ ਪੈ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਪੰਥਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪਹਿਲੂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਗਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਮੂਲ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੌਮ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਿਟ ਜਾਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਤੇ ਭੈਅ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ‘ਸਹਿਜੇ ਰਚਿਓ ਖਾਲਸਾ’ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪਿੱਛੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਸ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਆਗਾਹ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਉਪਾਅ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰਪੂਰ ਦਲੀਲ ਪੂਰਬਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਸ ਸੋਝੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹਮਲਾ ਉਨਾ ਚਿਰ ਪੰਥ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਵਿਚ ਛੁਪਿਆ ਬਿਪਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਚੋਰ ਹਰਕਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਬਿਪਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਮਲੀਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਗਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ੇਧ ਰੂਪ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਪਰਦਾ ਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੇਧਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਬਿਪਰ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਗੁਮਰਾਹਕੁਨ ਰੋਲ ਤੋਂ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਦੁਰਭਾਗ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਜਜ਼ਬ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ‘ਕੌਮ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਉਸ ਦੁਆਲੇ ਈਰਖਾਲੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੌਤ ਦੀ ਗੁਮਨਾਮ ਗੁਫਾ ਵਲ ਧਕੇਲੇ ਜਾਣਾ’ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸੁਆਸਾਂ ਤਕ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਸ ਮੰਦਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬੌਧਿਕ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਕੌਮ ਬੌਧਿਕ ਪੱਖੋਂ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਯਤੀਮ ਹੋ ਗਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ-ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਜੋ ਅਖੰਡ ਚਾਨਣ ਬਿਖੇਰ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਕੌਮ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ । ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਅਸੀਂ ਭੋਲੇ ਭਾਅ ਵਿਸਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਿਆ ਵਸਦਾ ਰਹੇ ਝਨਾਂ ਸਾਡਾ, ਉਸ ਪਾਰ ਵਸੇ ਕੋਈ ਨਾਂ ਸਾਡਾ’। ਇਸ ਸਤਿਕਾਰ, ਆਸ਼ੇ ਅਤੇ ਯਕੀਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੂਰਮੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।